Ga naar de hoofdcontent Pijl naar beneden icoon
Frank Verschuur

Frank Verschuur

adviseur organisatie-innovatie

Het oude organiseren

Gezondheid en kwaliteit van leven zijn de afgelopen decennia enorm verbeterd. Daaraan heeft de ontwikkeling van de zorg belangrijk bijgedragen. Toch staan De kwaliteit en toegankelijkheid van de zorg onder druk door toegenomen kosten.

Fundamentele vernieuwingen van de organisatie van de zorg zijn nodig om de prestaties van het hele systeem te verbeteren. En daar hebben zorgverleners, overheid, zorgverzekeraars en burgers en cliënten en hun vertegenwoordigers een rol in. In een reeks van 5 belicht ik dit thema. Deel 2: Het oude organiseren.

Je ziet op deze illustratie in zwarte inkt en aquarelverf een variant op het schilderij ‘De anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp’ door Rembrandt van Rijn. Op deze illustratie zie je geen lijk liggen, maar een apathische patiënt op een ziekenhuisbed die sterretjes ziet. Zijn linkerarm ligt open. Je ziet de aderen van schouder tot vingertoppen duidelijk om de botten liggen. Om deze liggende patiënt heen staan verschillende zorg- en hulpverleners die ieder een eigen antwoord geven op de vraag van de hoofdarts: ‘Collegae: wat is ’t advies?’ De verschillende antwoorden zijn: ‘Gevalletje jeugdzorg’, ‘Amputeren’, ‘Geef die man een baan!’, ‘Psychotherapie’, ‘Bèta Blokkers?’, ‘Quinoa salade’ en ‘Schuldhulpverlening’.
Illustratie: Leontine Hoogeweegen, www.tienstekenlab.nl

Het oude organiseren

De organisatie van ons zorgsysteem is gebaseerd op specialisatie. Er zijn organisaties die zich richten op mentale gezondheid, op lichamelijke gezondheid en op de sociale gezondheid. Binnen deze sectoren zijn vele specialismen ontstaan. Dankzij deze ontwikkeling is de kwaliteit van de zorg enorm verbeterd. Deze manier van organiseren heeft ook een keerzijde. Het maakt dat professionals gezondheid reduceren tot één onderdeel van de mens. Hoe verder de patiënt of cliënt in de keten van de gezondheidszorg komt, hoe kleiner het gaatje waardoor zijn probleem bekeken wordt, lijkt het wel.

Gezondheid gaat niet alleen over ziekte

Het is al langer bekend – goed verwoord door Machteld Huber met het model van ‘positieve gezondheid’ - dat gezondheid gaat over vele aspecten van iemands leven en functioneren. Niet alleen lichamelijk en mentaal functioneren, maar ook zinvol werk hebben, kunnen meedoen, een sociaal netwerk hebben, het hebben van gezondheidsinzicht en de wijze waarop iemand omgaat met een aandoening.

Zorg is georganiseerd vanuit specialistisch aanbod

Toch kijkt de huisarts vaak alleen naar die ene aandoening of klacht en schrijft een recept uit of verwijst door. Hij betrekt niet de andere aspecten van gezondheid, zoals eenzaamheid, mantelzorg of werk en inkomen. Ook bij de geestelijke gezondheidszorg ligt de focus vooral op de behandeling van psychische aandoeningen. Terwijl een slechte lichamelijke gezondheid, het niet hebben van werk of een slechte woonsituatie wel de mentale gesteldheid beïnvloeden maar niet tegelijk worden aangepakt. En in het wijkteam bestaat soms het idee, dat met ondersteuning als schuldhulpverlening iemand geholpen is. Zonder oog voor een eventuele psychische stoornis of lichamelijke groeistoornis waarvoor een gedragsdeskundige respectievelijk huisarts had moeten worden ingezet.

De cliënt wordt niet als volwaardig mens betrokken

De zorg gaat gemakkelijk voorbij aan de persoon van de cliënt. Zijn behoeften en verwachtingen van kwaliteit van leven. Behoefte aan zingeving, omgaan met behandeling, ziekte. En zijn mogelijke eigen bijdrage om gezondheid te bevorderen. Soms kiezen mensen liever voor ‘niet behandelen’.

De zorg gaat gemakkelijk voorbij aan de persoon van de cliënt

Zelf verantwoordelijkheid nemen

Wanneer de zorg onvoldoende aansluit op behoeften en vaardigheden van de cliënt, is de kans veel groter dat hij afhaakt. Hij neemt medicatie niet goed in en houdt behandeling niet goed vol. Maar al te vaak versterken professionals met hun handelwijze de afhankelijkheid van burgers en cliënten in plaats van hen te stimuleren eigen regie te nemen.

Dat maakt het mensen moeilijk om verantwoordelijkheid te nemen voor hun gezondheid. Dit resulteert in minder goede gezondheidsuitkomsten en overbodige kosten.

Hoge kosten, te weinig gezondheidsopbrengst

Een therapeutische behandeling heeft weinig zin als iemand stress heeft door de schulden, problemen met huisvesting, geen stabiel leven heeft. Een heupoperatie voor iemand met dementie wordt soms uitgevoerd zonder te kijken naar de kwaliteit van leven en iemands vermogen het herstelproces ‘gezond’ door te komen. Standaardcontroles zijn soms overbodig of onnodig omdat cliënten die zelf kunnen doen zoals bloeddrukcontroles thuis.

Iedereen kent de voorbeelden. Kortom: er worden kosten gemaakt zonder voor de cliënt duidelijke gezondheidsopbrengsten.

Kosten zijn belangrijker dan gezondheidsuitkomst

Zorgorganisaties zijn gespecialiseerd in en georganiseerd rond behandelsoorten. Vergoedingen zijn gebaseerd op budgetten en standaardisatie van behandelingen, onder meer via Diagnose Behandelcombinaties. Zo wil men de kosten beheersbaar houden. De beslissingen (indicaties) over welke zorg iemand krijgt - lengte, duur en inhoud van de behandeling zijn hierop gebaseerd.

Maar het verloop van zorgtrajecten is onvoorspelbaar. Gemiddelde cliënten bestaan niet. Bovendien is het behandelresultaat ook afhankelijk van andere aspecten van iemands gezondheid. Hierdoor krijgen mensen niet altijd de beste zorg met als gevolg extra zorgkosten op een later moment.

Wirwar van instanties

Een ander gevolg is dat mensen voor hulp en ondersteuning zich een weg moeten banen door een wirwar van instanties. Veel mensen hebben geen idee waar ze het best naar toe kunnen. Ze voelen zich overgeleverd aan alles en iedereen en verliezen grip op de eigen gezondheid. Lange wachttijden versterken dit gevoel van machteloosheid en komen de gezondheid niet ten goede.

Bureaucratie is niet aantrekkelijk voor professionals

Om de stijgende kosten te beteugelen wordt de bureaucratie steeds verder uitgebreid met controles, procedures, standaardisatie en regels. Zo nemen de kosten toe, evenals de frustratie van cliënten en van behandelaars die steeds minder tijd voor de cliënt hebben.

Financiële duimschroeven

Zorgverzekeraars draaien professionals de financiële duimschroeven aan voor een zo gunstig mogelijke zorginkoop. Dit nodigt eerder uit tot concurrentie dan tot samenwerking voor betere gezondheidsuitkomsten voor de cliënt. Beperking van de professionele regelruimte is dodelijk voor het plezier in het vak waarvoor hulpverleners ooit vanuit passie hebben gekozen.

De beste zorg door grenzen op te heffen?

Ons zorgsysteem kan productiever. Nog betere kwaliteit tegen minder kosten – het is mogelijk. Als professionals en organisaties beginnen bij de behoefte van de cliënt. Dat betekent veel integratie en samenwerking.

Daar ligt een belangrijke uitdaging voor professionals en de cliënten- en patiëntenorganisaties! Lijkt dat te ambitieus?